Den Haag, bakermat van de theosofie in Nederland
1875 De tijdloze wijsheid als levensfilosofie
De Theosophical Society werd in 1875 opgericht te New York door Helena Petrovna Blavatsky, Henry Steel Olcott, William Quan Judge en anderen. Mevrouw Blavatsky gebruikte oude esoterische bronnen, oosterse filosofieën en heilige geschriften van wereldreligies om een spirituele stroming vorm te geven die bekend zou worden onder de naam theosofie. Hiermee opende zij het esoterisch pad in het Westen en zorgde ervoor dat termen als karma en reïncarnatie nu bij iedereen bekend zijn.
De moderne New Age, Antroposofie, yogascholen en vele andere populaire bewegingen, putten uit de kennis die mevrouw Blavatsky via de theosofie naar het Westen heeft gebracht. Ook in Nederland was veel interesse voor deze nieuwe levensbeschouwing.
1881 Post Nubila Lux
Op 27 juni 1881 werd in Den Haag, waar van oudsher veel belangstelling is voor esoterische stromingen, door Adelberth de Bourbon de eerste theosofische loge opgericht: Post Nubila Lux (Na de nevelen het licht). De Bourbon correspondeerde o.a. met kolonel Olcott en mevrouw Blavatsky en ontving een door hen ondertekende loge-bul waar de afdelingsnaam nog op ingevuld moest worden. Na zijn overlijden in 1887 leidde Post Nubila Lux een slapend bestaan.
1897 Een theosofisch centrum, verheven tot Loge
Op 17 februari 1895 werd een theosofisch centrum opgericht dat op 30 maart 1897 tot loge verheven werd. De Loge Den Haag zorgde er daarna met zes andere centra in Amsterdam, Buurmalsen, Haarlem, Den Helder, Rotterdam en Vlaardingen voor, dat er een landelijke afdeling kwam van de TS, de Theosofische Vereniging in Nederland. De oprichters van de Haagse loge zijn:
K.J.B. van der Beek
H.N. van Ameron
G.H. Adema
E.L.A. van Vliet
J. Strang
H.A.M. van Ginkel
K. van Bodenhausen
Van huiskamer tot tempelcomplex
De 13 leden van de Loge Den Haag kwamen bij elkaar in de huiskamer van de secretaresse, mej. A.M. de Prez. De belangstelling nam echter zo snel toe dat er al gauw gezocht moest worden naar een grotere ruimte. Door middel van een Eigen Gebouw Fonds werd voldoende geld opgehaald om op 2 mei 1904 een herenhuis met het daar achter gelegen terrein aan te schaffen dat op 7 mei 1905 in gebruik werd genomen: De Ruijterstraat 67.
Toen de interesse voor de lezingen en voordrachten nog groter werd, werd de beschikbare ruimte uitgebreid. Dit schreef Johannes Dominicus Ros, voorzitter van de Haagsche Loge van de TVN en de Theosofia Stichting over de te krappe behuizing:
"Er ontstond in onze stad een steeds groeiende belangstelling voor de theosofische denkbeelden. Zoowel het aantal der leden als dat der belangstellenden bleef toenemen, zoodat ons zaaltje spoedig te klein werd. Velen onzer zullen zich nog levendig herinneren dat zij naar de bijeenkomst gingen en de zaal propvol vonden. Blijmoedig gingen zijn dan weer huiswaarts omdat anderen die minder van theosofie hadden gehoord dan zij, door hun heengaan in de gelegenheid waren hun hart te troosten of hun kennis te vermeerderen. Wanneer een voordracht heel belangrijk beloofde te worden of wanneer een geliefd spreker het woord zou voeren, maakten velen in de zaal plaats voor belangstellenden en zetten zich neer bij de luchtroosters in den vloer van de cursuskamers op de 1e verdieping, om de voordracht toch te hooren."
In de logevergadering van 28 mei 1911 werd daarom besloten nogmaals geld in te zamelen voor het bouwen van een nieuwe zaal in de tuin.
Architect Karel de Bazel, tekende voor het ontwerp van de verbouwing van de De Ruijterstraat tot tempelcomplex, dat onderdak bood aan een zevental spirituele groeperingen. De Bazel was naast architect ook stedenbouwkundige, interieurarchitect, meubelontwerper, graficus en ontwerper van gebruiksvoorwerpen. Hij was tevens lid van de in 1896 in Amsterdam opgerichte theosofische kunstenaarsloge Vâhana. Het lag in de lijn der verwachtingen dat de opdracht aan Karel de Bazel gegund zou worden. Zowel voorzitter Johannes Dominicus Ros als medebestuurslid Gerbrandus Henricus Adema waren kunstenaars en goed bevriend met De Bazel. Het is dan ook geen verrassing dat bovenaan een brief uit 1915 van Adema aan De Bazel over de inrichting en de lichtarmaturen van de nieuwe zaal, als aanhef 'Amice' werd geschreven.
De hoogtijdagen in ons eigen gebouw
Het gebouw had een L-vormige plattegrond, waarin plaats was voor twee zalen voor ritueel gebruik, vijf cursuslokalen en een bibliotheek. De Bazel ontwierp ook de lampen, het meubilair en de glas-in-loodramen waarin de esoterische symboliek terug te vinden is. Het gebouw en interieur vormden een zogeheten Gesamtkunstwerk.
De glas-in-loodramen met symboliek van onder meer lotusbloemen, kruisvormen en dierenriemtekens werden in 1992 vanwege de slechte staat en de wens voor dubbelglas, door de nieuwe eigenaar van het pand (PTT-museum, daarna Museum van Communicatie en van 2019 tot 2024 Museum Beeld en Geluid Den Haag) bijna allemaal vervangen door glas waar de oorspronkelijke symbolen in gezandstraald werden.
Een aantal van de originele ramen zijn nog te zien in het trappenhuis.
Van de bestrating in de tuin is alleen het mozaïek overgebleven waarin het embleem van de Theosofische Vereniging is verwerkt. Het swastika-motief met naar links wijzende armen, werd bij de verbouwing in 1992 onterecht geassocieerd met het embleem van de Nazi’s dat naar rechts wijzende armen heeft en bovendien een slag gedraaid is. Helaas werd het daarom opgevuld met stenen en op die manier onherkenbaar gemaakt. Daarmee werd de samenhang met het Gesamtkunstwerk van De Bazel teniet gedaan.
Op 24 september 1916 werd het logegebouw feestelijk in gebruik genomen. Voorzitter Johannes Dominicus Ros, geboren in 1875, het jaar waarin de Theosophical Society werd opgericht, hield tijdens de opening een toespraak waarna de bezoekers het gebouw mochten bezichtigen.
Hij zegt in zijn toespraak in 1916 dat hij het gevoel heeft dat de Loge een nieuwe weg betreedt:
“De donkere dagen der 19e eeuw met haar verkillend materialisme hebben wij ten deele meegeleefd. De technische wetenschappen, wij zien het zoo duidelijk in den huidige oorlog (Eerste Wereldoorlog, red.), zijn met reuzenschreden vooruit gegaan ten koste van het geloofsleven. Aan het herstel van het verloren evenwicht hebben wij door verspreiding van de theosofische ideeën naar onze beste krachten meegewerkt. Het denkbeeld der algemeene broederschap is meer bekend geworden. Het godsdienstig leven vertoont vooral in onze stad een ernstig streven naar verdieping, terwijl de wetenschap overal blijken geeft dat zij met haar onderzoekingen de grens tusschen de twee werelden tracht te overschrijden; de kunsten zoeken naar nieuwe vormen van uitdrukking en de kunstenaars vragen een levensleer. Wie met zijn tijd meeleeft, voelt dat er een nieuw tijdperk aanbreekt, een renaissance op velerlei gebied. Wij moeten aanraking zoeken met de maatschappelijk samenleving en haar de voorrechten der theosofia brengen.”
Vanaf 1916 vonden in de zalen bijeenkomsten, openbare lezingen en tentoonstellingen plaats, waardoor het pand ook de status van cultureel en sociaal ontmoetingspunt kreeg. Het echtpaar Ros fungeerde als inwonende beheerders van dit multifunctionele gebouw. Mevrouw Ros-Vrijman hield regelmatig lezingen en scheef o.a. het boekje Helena Petrowna Blavatsky haar Leven en Werken.
Zoals waarheid het doel is, is vrede het wachtwoord
In de Tweede Wereldoorlog nam de bezetter het logepand in beslag en gebruikte het gebouw als bergplaats waardoor veel schade werd geleden aan vloeren en wanden. Ook werden er ongeveer 300 ruiten vernield.
Uit vergaderstukken gedateerd 29 september 1945:
Op 10 mei 1940 brak de oorlog uit. Op 15 mei was de capitulatie en op 16 mei waren in de De Ruijterstraat twee Duitse officieren om een onderzoek in te stellen naar de loge. De heren lieten er dus geen gras over groeien. Op 17 mei kwamen zes Duitse soldaten om alles te verzegelen; zij namen het archief mee. Op 28 mei werd een en ander op straat en in de gang van ons gebouw gedeponeerd met de mededeling: “Geen interesse.”
In juni werd alles opnieuw verzegeld, nu door de Nederlandse politie in opdracht van “de Grüne”. Alle gelden en de gehele administratie, evenals de bibliotheek werden in beslag genomen, terwijl de inventaris gelijk met de bezittingen van andere humanitaire verenigingen op een openbare verkoping werd te gelde gemaakt.
Gelukkig bleek het gebouw na de oorlog nog steeds op naam van de Theosofia Stichting te staan zodat een begin kon worden gemaakt met het opknappen. Door een schenking kon er ook weer een bibliotheek aangelegd worden. Tijdens de vergadering werd de wens uitgesproken om samenwerking met andere gelijksoortige verenigingen te stimuleren. Er werd ook besloten om in verschillende delen van de stad groepjes bijeen te roepen teneinde de buitenlandse theosofische tijdschriften welke gedurende de oorlog verschenen waren, te bestuderen en hierover te spreken.
Ook stelden ze een commissie samen om de occulte oorzaken van de oorlog te bestuderen. Het verlangen van de leden van de vergadering was licht te mogen brengen in de 'denkverwarring en het denkbederf van deze tijd' en metterdaad samen te mogen werken, ieder op zijn manier in dienst van den Meester, in het belang van deze duistere wereld.
Op 26 mei 1957 viert de Loge Den Haag samen met de eveneens jubilerende TVN, haar 60-jarig bestaan. Den Haag is op dat moment de grootste van de 38 loges van de Nederlandse afdeling. Mevrouw Top-Christensen is dan voorzitter.
In de jaren '60 werden ruimtes verhuurd aan andere vrijmetselaarsloges en spirituele organisaties. Door een teruglopend ledenaantal en de hoge onderhoudskosten van het pand, zag de Theosofia Stichting zich in de jaren '90 genoodzaakt het pand te verkopen. De nieuwe eigenaar werd het PTT-museum, het huidige museum Beeld en Geluid Den Haag. De Loge verhuisde in 1992, samen met de Loge Rakoczy, naar een dichtbij gelegen locatie: Laan van Meerdervoort 1A.
De theosofie is ons thuis
Ter gelegenheid van de opening van het logegebouw Laan van Meerdervoort 1 A op 19 september 1992, hield de toenmalige voorzitter mevrouw Elisabeth Raven-Klapproth een toespraak waarvan we hieronder een gedeelte weergeven.
"Ik heet u allen van harte welkom in ons nieuwe gebouw aan de Laan van Meerdervoort 1A. Veel dank gaat naar allen die hebben meegewerkt om dit huis gereed te maken voor zijn doel: spiritueel werk doen in dienst van de gemeenschap van alle werkers op deze aarde. Ons gebouw staat open voor alle zoekers naar wijsheid. Ieder is welkom op de lezingen, gespreksavonden en cursussen, die allen in het teken staan van Universaliteit, want wijsheid komt zowel uit het Oosten als uit het Westen.
Ook is ieder welkom in onze uitgebreide bibliotheek, die niet alleen openstaat voor leden, maar ook voor belangstellenden.
'De Haagse Loge biedt in haar gebouw onderdak aan verschillende andere spirituele verenigingen. Allen in dit huis, zijn op zoek naar de universele waarheid die verborgen is in godsdiensten, filosofieën en in wetenschappen; op zoek naar die ultieme werkelijkheid die de oergrond is van ons bestaan en waarin wij allen wortelen, ja waarin wij allen een zijn. Broederschap is daarom geen onwerkelijke illusie, maar de diepste waarheid van ons leven.
Het streven naar 'Eenheid in verscheidenheid' is van groot belang in onze tijd, waarin mensen elkaar te lijf gaan vanwege godsdienstverschillen en rassenonderscheid.
Moge dit huis een stralend centrum zijn van wijsheid, harmonie en vrede, moge hier mensen met elkaar werken en met elkaar verdieping vinden.
Moge mensen hier geïnspireerd worden en inzicht verkrijgen over 'Wie ben ik wezenlijk?' en 'Wat is mijn levenstaak?' en vanuit die diepe wijsheid handelend in deze wereld optreden, ten dienste van allen en alles.''
De geschiedenis herhaalt zich
Het dalende ledenaantal zette zich helaas voort. In 2003 wordt Wim Leys lid van de Loge Den Haag die voor een kentering zou zorgen. Hij vertelt erover tijdens zijn interview met Annelies Moerel in juli 2021:
"Ik kwam bij de Loge Den Haag, die te lijden had onder de vergrijzing, net als andere loges. Dat ging mij aan mijn hart. Ik dacht, theosofie is zo waardevol, wij moeten dat bekend maken, zoals mevrouw Blavatsky ons ook gevraagd heeft. In 2006 ben ik met een introductiecursus gestart die ik 12 jaar lang heb gegeven. Bij iedere cursus waren er wel een aantal mensen die zich aanmeldde als lid. Allemaal iets jonger dan de mensen die ons door de vergrijzing ontvielen. Dat gaf veel voldoening. De Loge Den Haag was in de jaren zestig/zeventig de grootste loge van Nederland en hoort nu weer bij de top-loges naast Utrecht en Naarden."
Naast cursussen en ledenavonden organiseerde de Loge zeer goed bezochte openbare lezingen over theosofie en aanverwante onderwerpen. Op de foto hieronder zijn een groot deel van de inspirerende sprekers van de afgelopen jaren vereeuwigd.
Een nieuwe cyclus begint
Ter ere van het 125-jarig bestaan van de Loge, heeft Francine Rasenberg vanuit haar expertise een gecorrigeerde horoscoop gemaakt van 30 maart 1897, de oprichtingsdatum van onze loge waarin we een aantal boeiende aspecten aantreffen. Het geboortemoment van een levend wezen, organisatie of gebeurtenis is een momentopname, een snapshot van het op dat moment aanwezige kosmische planetenpatroon als sleutel om de karakteristieken, gedrag, kwaliteiten en uitdagingen als blauwdruk te onthullen in het licht van het te volgen levenspad. Ook heeft Francine de horoscoop van mevrouw Blavatsky en de toekomsthoroscoop van de Loge gemaakt en deze laten interessante overeenkomsten, bewegingen en snijvlakken zien, die zij met hartstocht en kennis deelde op de jubileumviering voor leden op 30 maart 2022.
Geboortehoroscoop van de Loge Den Haag van de TVN
Enkele opvallende aspecten:
- Een groot driehoekpatroon staat voor een latente energie die in essentie als potentiële geestelijke, spirituele zelfkennis aanwezig is, maar waar echter op een passieve wijze mee wordt omgegaan.
- De yod patronen, die verwijzen naar een tegenoverliggend apex planeet of factor in een bepaald huis, zoals de Maan in Vissen als apex in het negende huis, als katalyserende factor waarmee een beoogd keerpunt kan worden bewerkstelligd.
- Vertex, een bijzonder karmisch component omdat het voorbestemde hulp aangeeft op het zielspad d.m.v. een omstandigheid of persoon die niet te voorspellen is, maar wel met een spiritueel, karmische bedoeling onverwacht op het juiste moment het pad kruist en een aanzet is tot het in gang zetten en bewerkstelligen van een ingrijpende transformatie, tegenwoordig ook wel ‘gamechanger’ genoemd.
Horoscoopvergelijking
Francine: Als we nu de synastrie (horoscoopvergelijking) laten zien van de Loge en mevrouw Blavatsky, dan zien we een bijzonder treffende coïncidentie. Haar vertex Zwarte Maan, d.w.z. haar hoog ontwikkeld bewustzijn van spiritueel leraarschap, valt op de vertex van onze Loge in het teken Boogschutter, wat staat voor ons aanwezige zelfexpressief vermogen de theosofische leringen uit te dragen in de hoedanigheid van boodschapper en leraarschap.
Daaraan zien we dat de ontmoeting met Blavatsky niet zomaar toevallig is geweest, maar dat zij de karmisch voorbestemde contactpersoon was om als spirituele boodschapper lerares en inspirator, het vrijheidsdenken in onze Loge te stimuleren en activeren. Denk aan de eerder genoemde grote driehoek van onze 'oprichtingshoroscoop' die hiermee in beweging wordt gezet. Dat wordt nog eens bevestigd door Uranus ('de planeet van het ontwaken') van Blavatsky's horoscoop, die in het 7e huis in Waterman van de Loge valt en de logeleden aanspoort tot een meer vernieuwende grensverleggende aanpak om de theosofie als broederschap grotere bekendheid te geven.
Waar staan we nu als Loge?
We zien in de progressieve horoscoop van de Loge dat we als synchroniciteit vandaag (30 maart 2022) weer op een moment van een cyclisch herhaalpatroon van de Maansknopenas staan, ook wel een return genoemd t.o.v. de oprichtingshoroscoop. Dit is een nieuwe kans en een karmische oproep om ons opnieuw te bezinnen op onze verantwoordelijkheid en ons te beraden hoe we als Loge met elkaar vanuit ons huidig bewustzijnspotentieel de theosofie verder kunnen uitdragen in ons dagelijks leven. Het is een uitnodiging ons te focussen op alternatieve manieren om ons te profileren en ons ledenaantal te verruimen in een vorm die bij de huidige tijd paste.
Eeuwige wijsheid voor deze tijd
De conclusies die we uit Francine's bevindingen kunnen trekken, vormen een bevestiging dat de huidige koers van de Loge Den Haag de juiste is: door het inzetten van nieuwe communicatiemiddelen een breder en vooral jonger publiek uit te nodigen om de wereld van de theosofie te verkennen.
Het is best lastig om jezelf spiritueel staande houden in een wereld die zo snel verandert en waar groepen in de samenleving steeds verder uiteengedreven worden. De theosofie is een levensfilosofie die mensen juist weer bij elkaar kan brengen. Met de eeuwige wijsheid als leidraad leer je datgene wat waardevol of nuttig is voor je bewustzijnsontwikkeling, te distilleren uit de onophoudelijke stroom van informatie die dagelijks op je afgevuurd wordt. Daarmee krijg je weer grip op je leven.
De Loge Den Haag biedt al 125 jaar de mogelijkheid om te werken aan persoonlijke ontwikkeling en het uitstippelen van een individueel spiritueel pad. Ook in de toekomst zullen wij mensen uitnodigen om op hun eigen manier antwoorden te vinden op levensvragen, door studie, meditatie of gesprek. Dit zijn onze doelstellingen:
- Het vormen van een kern van de universele broederschap der mensheid, zonder onderscheid van ras, geloof, geslacht, maatschappelijke positie of huidskleur.
- Het aanmoedigen van de vergelijkende studie van godsdienst, wijsbegeerte en wetenschap.
- Het onderzoeken van de onverklaarde wetten van de natuur en van de vermogens die in de mens latent aanwezig zijn.
Met heel veel enthousiasme zullen wij ons dan ook de komende jaren blijven inzetten om de mensen te laten weten dat er zoiets bestaat als theosofie, zoals mevrouw Blavatsky ons verzocht te doen.
Het werk is nog niet gedaan: een nieuwe cyclus begint.